XALQ ŞAİRİ ZƏLİMXAN YAQUBUN SƏRRAF QASIM HAQQINDA SƏSLƏNDİRDİYİ FİKİRLƏR

✅ ZƏLİMXAN YAQUB

Xalq şairi, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin sabiq deputatı, Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sabiq sədri

✦─── ✦─── ✦

Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun Sərraf Qasım haqqında səsləndirdiyi fikirlər

(Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun Sərraf Qasımla görüşü)

✦─── ✦─── ✦

Azərbaycan poeziyasının və aşıq sənətinin böyük hamisi, Milli Məclisin sabiq deputatı, Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun Sərraf Qasım yaradıcılığına olan münasibəti sadə bir rəy deyil, sənətdə sənətkara verilən ən ali qiymətdir. Zəlimxan Yaqub ustadın irsini tədqiq edərkən onu müasir dövrün çərçivələrinə sığmayan, klassiklərin nəfəsini və irfani dərinliyini bu günə daşıyan müstəsna bir şəxsiyyət kimi xarakterizə etmişdir.

 

◼ Arxiv tədqiqatları və qiyabi tanışlıq

Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun Sərraf Qasım şəxsiyyətinə və sənətinə marağı hələ ustadla üz-üzə gəlməzdən çox-çox əvvəl başlayır. Bu marağın kökündə Xalq şairinin böyük sənətkar Aşıq Hüseyn Saraçlı haqqında dastan-roman yazmaq niyyəti və bu məqsədlə apardığı fundamental arxiv araşdırmaları dayanmışdır. Borçalı və Naxçıvan aşıq mühitlərinin qovuşmasını, eləcə də bu iki elin ustadlarının könül dialoqunu özündə ehtiva edən “Sərraf və Saraçlı” əhvalatı Xalq şairi Zəlimxan Yaqub tərəfindən qələmə alınmış müstəsna əhəmiyyətli bədii-tarixi bir sənət nümunəsidir. Bu dəyərli əsər, zaman keçdikcə el arasında geniş yayılaraq məşhur aşıq dastanlarından birinə çevrilən “Sərraf Qasım və Hüseyn Saraçlı” (Aşıq Hüseyn Saraçlının Naxçıvan səfəri) dastanına istinadən yazılmış və eyni zamanda Zəlimxan Yaqubun irihəcimli “Hüseyn Saraçlı dastanı” adlı dastan-romanının mühüm bir hissəsini təşkil etmişdir. Xalq şairi bu əsərdə Sərraf Qasımı Hüseyn Saraçlı kimi bir nəhəngin qarşısında öz sözü ilə dayana bilən, sənət sınağından üzüağ çıxan kamil bir ustad kimi təqdim etmişdir. Müəllif bu dastanvari görüşü qələmə alarkən Sərraf Qasımın poetik manevrlərini və bədahətən dediyi hikmətli kəlamları “haqqın sədası” kimi dəyərləndirərək, onun yaradıcılığındakı milli-mənəvi dərinliyə öz heyranlığını nümayiş etdirmişdir. 

Xalq şairinin qələmindən süzülən aşağıdakı misralar isə onun digər bir poetik nümunəsində Sərraf Qasım dühasına verilən ali qiymətin təzahürüdür; belə ki, müəllif bu şeirdə Sərraf Qasımı ustad Hüseyn Saraçlı tərəfindən fəth edilən möhtəşəm bir sənət zirvəsi kimi qələmə vermişdir:

Nәfsi halala qondu,

Halaldan safa çatdı,

Sәsi Ağrıya yetdi,

Ağrıdan Qafa çatdı,

Naxçıvana yetişdi,

Sərraf Qasıma çatdı,

Aşıq Hüseyn Saraçlı.

Zəlimxan Yaqub Hüseyn Saraçlının arxiv materiallarını, xüsusilə sənətkarın Naxçıvan səfərlərini tədqiq edərkən heyrətamiz bir mənzərə ilə qarşılaşır. O, arxivlərdə gənc Sərraf Qasımın Saraçlı ilə bənzərsiz deyişmələrinə və bədahətən dediyi hikmətli sözlərə rast gəlir. Müasir dövrdə bu cür ustadlıq qüdrətinin, dərin poetik təfəkkürün və hikmətli söz demə qabiliyyətinin mövcudluğuna inanmaq Xalq şairi üçün olduqca çətin idi. Bu kəşf şairi həm təəccübləndirir, həm də dərin düşüncələrə qərq edir. Çünki Zəlimxan Yaqub Sərraf Qasımın əsərləri ilə tanış olsa da, onun üslubundakı ağırlıq, klassik ruh və irfani dərinlik onda belə bir qəti qənaət yaratmışdı ki, bu qələm sahibi ancaq uzaq keçmişin — Xəstə Qasımın, Abbas Tufarqanlının dövrünün şairi ola bilər. Lakin sonradan Gəncəli Aşıq Mayısdan, professor Həsən Mirzədən və akademik İsa Həbibbəylidən Sərraf Qasımın sağ olduğunu, Naxçıvanda yaşayıb-yaratdığını eşidəndə Xalq şairi bir heyrət və şok yaşayır. Canlı klassikin nəfəsini duymaq və onunla eyni zamanda yaşamaq həqiqəti Zəlimxan Yaqubu böyük bir sənət axtarışına çıxarır. Beləliklə, bu qiyabi tanışlıq və arxivlərin tozlu səhifələrindən boylanan sənət qüdrəti Zəlimxan Yaqubu ustadın izinə düşməyə, nəyin bahasına olursa-olsun onun ünvanını tapıb onunla üzbəüz görüşməyə sövq edir.

Şahbuzlu şair Əhliman müəllim öz xatirələrində bildirir ki, Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun Sərraf Qasım yaradıcılığına verdiyi böyük dəyər onların hələ qiyabi tanışlıq illərindən aydın şəkildə hiss olunurdu. Əhliman müəllim Zəlimxan Yaqubun qəbulunda olarkən Sərraf Qasımın əsərlərini onun masasının üzərində görmüş və Xalq şairinin hələ ustadla şəxsən tanış olmazdan əvvəl onun əsərlərinə necə böyük dəyər verdiyinin şahidi olmuşdur. Professor Həsən Mirzənin ona təqdim etdiyi bu əsərləri vərəqləyərkən Xalq şairi öz heyrətini belə ifadə etmişdir: “Mən Sərraf Qasımın bu əsərlərinin üslubundakı sənətkarlıq qüdrətinə baxanda belə düşünürdüm ki, sanki bu sözlər klassik şairlərin — Xəstə Qasımın, Abbas Tufarqanlının sözləridir. Müasir dövrdə bu ruhda, bu ağırlıqda şeirlər yazan bir sənətkarın olduğunu təsəvvür etmək çətindir. Sərraf Qasımın şeirləri çox dərin mənalıdır. Şeirlərinin bağlamaları var. Mənim özüm də bədahətən yazıb-yaratsam da, etiraf edirəm ki, onun tutduğu bu yolu tuta bilmirəm”.

Zəlimxan Yaqub bir tədqiqatçı-şair kimi Azərbaycan aşıq sənətinin çoxəsrlik mənzərəsini canlandırarkən Sərraf Qasım yaradıcılığını xüsusi bir zirvədə dəyərləndirərək, ustad haqqında belə demişdir: “Azərbaycanda qədim dövrlərdən, Dədə Ələsgər məktəbindən bəri çoxsaylı savadlı və samballı ustad aşıqlarımız yetişib. Lakin ustalıqla, bədahətən söz demək qüdrətinə sahib olan Aşıq Ələsgər, Aşıq Kamandar, Aşıq Alı və Aşıq Hüseyn Saraçlı kimi 'Haqq aşıqları' tariximizdə barmaqla sayılacaq qədər azdır. O cümlədən, Naxçıvan mühiti də çox dəyərli saz-söz sənətkarları yetişdirib, ancaq sənət tərəzisində ustad Hüseyn Saraçlı ilə eyni çəkidə dayanmaq, onunla bərabər səviyyədə söz meydanı qurmaq yalnız Sərraf Qasıma nəsib olmuşdur. Sərraf Qasımın yaşca Hüseyn Saraçlıdan xeyli kiçik olmasına baxmayaraq, Naxçıvanın o dövrkü ustad sənətkarları Hüseyn Saraçlı ilə sənət bəhsinə girə biləcək yeganə layiqli sima kimi məhz onu seçmiş və meydanı ona etibar etmişlər. Sərraf Qasım isə bu böyük etimadı layiqincə doğruldaraq, ustad Hüseyn Saraçlı ilə birlikdə Naxçıvanda sənət tariximizə qızıl hərflərlə yazılan unudulmaz bir dastan yaratmağa nail olmuşdur”.

 

◼ Ustad şairlərin tarixi görüşü

Xalq şairi Zəlimxan Yaqub Sərraf Qasımın sağ olduğunu və Naxçıvanda yaşadığını eşitdikdən sonra 2006-cı ilin dekabr ayında bunu dəqiqləşdirmək və bu canlı tarixlə görüşmək qərarına gəlir. Həmin vaxt Naxçıvan Dövlət Universitetinin rektoru olan akademik İsa Həbibbəyliyə zəng vuraraq, Sərraf Qasımı tapmaqda ona köməklik etməsini xahiş edir. Akademik İsa Həbibbəyli Şahbuz rayonundakı tanışları vasitəsilə ustadın əlaqə nömrəsini axtararkən məlum olur ki, Sərraf Qasım elə həmin günlərdə Bakı şəhərində, oğlu Əyyubun evində qonaqdır. İsa müəllim dərhal Əyyubun telefon nömrəsini Zəlimxan Yaquba ötürür.

Bu məlumatı alan Zəlimxan Yaqub Sərraf Qasımın oğlu Əyyuba zəng vuraraq, ustadı və onu ailəvi şəkildə öz evinə qonaq dəvət edir. Xalq şairi, “Bakıxanov” (Razin) qəsəbəsindəki ünvanını verərək, “Sizi bu ünvanda gözləyəcəm, mütləq gəlin” — deyə bildirir və görüş gününü təyin edir: 17 dekabr 2006-cı il.

Həmin tarixi görüş günü Sərraf Qasım oğlu Əyyubla birlikdə taksiyə əyləşib deyilən ünvana yollanarkən daxilən böyük bir təəccüb və maraq hissi keçirirdi. Ustad elə bilirdi ki, Zəlimxan Yaqub yüksək dövlət vəzifəsi tutduğu üçün onu öz ofisinə və ya rəsmi iş kabinetinə dəvət edib. Lakin taksi mənzil başına çatanda məlum olur ki, bura şairin yaşadığı evdir. Bu məqam Sərraf Qasım üçün çox qeyri-adi idi. Çünki Zəlimxan Yaqub sadəcə sıradan bir şair deyildi. O, yüksək səviyyəli bir dövlət xadimi idi və bir neçə il ərzində Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin deputatı olmuşdu və eyni vaxtda Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədri vəzifəsində işləyirdi. O dövrün rəsmiyyəti çərçivəsində belə yüksək səviyyəli şəxslərin hər kəsi öz evinə, ailə ocağına dəvət etməsi az hallarda rast gəlinən bir hadisə idi. Lakin ən böyük təəccüb hələ qabaqda idi. Sərraf Qasımın oğlu Əyyub öz xatirələrində bildirir ki, atasını ən çox təəccübləndirən və duyğulandıran məqam Xalq şairinin onları taksidən düşməmiş, öz evindən bir neçə yüz metr kənara — küçəyə qədər piyada gələrək qarşılaması olmuşdur. Bu, bir sənətkarın digər sənətkara göstərdiyi ən ali ehtiram forması idi. Sərraf Qasım avtomobildən düşən kimi Zəlimxan Yaqub ona tərəf gələrək ustadla səmimi görüşür və tarixə düşən o məşhur cümləni deyir: “Ustad, mən sizi göydə axtarırdım, yerdə tapdım!”

Onlar küçə boyu dərin və səmimi söhbət edə-edə şairin evinə daxil olurlar. Zəlimxan Yaqub öz evində Sərraf Qasım üçün xüsusi süfrə açır və onlar arasında davam edən söhbət tədricən sazlı-sözlü bir məclisə çevrilir. Söhbət əsnasında Zəlimxan Yaqub Sərraf Qasıma müraciətlə belə deyir: “Mən Aşıq Hüseyn Saraçlının səfərləri və həyatı haqqında bir dastan yazmağa başlamışam. Buna görə də Hüseyn Saraçlının arxivini araşdırırdım. Hüseyn Saraçlının Naxçıvan səfərini görəndə sizin Naxçıvanlı olduğunuzu ordan bildim və bundan sonra telefonu götürüb Naxçıvana İsa Həbibbəyliyə zəng vurub dedim ki, sən Sərraf Qasımı tanıyırsan? Onun haqqında mənə məlumat lazımdı. İsa müəllim isə mənə dedi ki, Sərraf Qasımın telefon nömrəsini tapıb sənə verərəm, nə məlumat istəyirsənsə zəng vurub onun özündən öyrənərsən. Bu sözləri eşidəndən sonra mən elə bil şoka düşdüm, dedim ki, məgər Sərraf Qasım sağdır? İsa müəllim mənə cavab verdi ki, bəli, Sərraf Qasım sağdır və hazırda Şahbuz rayonunda yaşayır. Mən bütün arxivi araşdırmışam, Hüseyn Saraçlı ilə deyişmə məclislərində iştirak edən adamların hamısı rəhmətə gedib, Allah sizə ömür versin, tək yeganə sağ qalan adam sizsiniz. İndi xahiş edirəm mənə məlumat verin ki, artıq məşhur aşıq dastanlarından birinə çevirilən 'Sərraf Qasım və Hüseyn Saraçlı dastanı' necə yaranıb?”

Söhbətin bu yerində onlar yeri saza verirlər. Zəlimxan Yaqub Sərraf Qasımın oğlu Əyyub Sərrafoğlunun da sazda məharətlə ifa etdiyini görüncə onu böyük maraqla dinləyir və ustadın ocağında bu gələnəyin davam etməsini yüksək qiymətləndirir. Bu görüş zamanı Sərraf Qasım ötən xatirələrini, Hüseyn Saraçlı ilə necə tanış olduğunu və Naxçıvanda aralarında baş tutan deyişmə məclislərinin təfərrüatlarını Zəlimxan Yaquba danışır. Bu tarixi görüş Sərraf Qasımın mənəvi ucalığı ilə Zəlimxan Yaqubun sənət sərraflığının birləşdiyi unudulmaz bir hadisə kimi yaddaşlara həkk olunur.

 

◼ Zəlimxan Yaqubun Sərraf Qasım sənətinə elmi və poetik baxışı

Ustad şairlər arasında baş tutan bu ilk görüş sadəcə iki sənətkarın tanışlığı deyil, həm də həqiqi sənətə verilən ən ali mənəvi ehtiramın təzahürü idi. Zəlimxan Yaqub Sərraf Qasım yaradıcılığını bir alim və mütəxəssis baxışı ilə təhlil edərək, ustadın əsərlərini Azərbaycan poeziyasının nəhəngləri ilə müqayisə edirdi. Zəlimxan Yaqubun Sərraf Qasımın sənətinə verdiyi yüksək dəyər bu sözlərlə ifadə olunmuşdur: “Mən Sizin şeirlərinizi, dastanlarınızı çoxdan əldə etmişəm. O cümlədən Aşıq Hüseyn Saraçlının Naxçıvan səfərində onunla deyişərkən sizin bədahətən dediyiniz sözlərlə yaxından tanış olmuşam. Şeirlərinizdən, yazılarınızdan belə təyin edirdim ki, siz bu dövrün, bu zamanın şairi ola bilməzsiniz. Çünki mən sizin sözlərinizi çox araşdırıb müqayisə etmişəm; Sizin üslubunuz, tərziniz həm Aşıq Ələsgər kimi klassik aşıq və şairlərimizin, həm də Səməd Vurğun kimi müasir ustad yazarların tərzi ilə üst-üstə düşür. Mən çox araşdırmışam, yaşadığımız indiki dövrdə eyni zamanda həm klassik, həm də müasir poeziya janrlarında bu tərzdə, bu üslubda yazan başqa bir şəxs yoxdur”.

Bu səmimi heyranlığın nəticəsi olaraq, Xalq şairi böyük bir təvazökarlıqla ayağa qalxıb Sərraf Qasımın əlindən öpərək, bu sözləri bəyan etmişdir: “Sərraf Qasım, mən sizi özümdən üstün bir ustad və sənətkar hesab edirəm”.

Zəlimxan Yaqub üçün Sərraf Qasım sadəcə bir aşıq və ya şair deyildi; o, sazın və sözün sirlərinə dərindən bələd olan, qədim ənənələri müasir təfəkkürlə birləşdirən bənzərsiz bir məktəb idi. O, ustadın bədahətən dediyi hikmətli sözləri aşıq sənətinin ən nadir inciləri kimi dəyərləndirərək, Sərraf Qasım imzasının Azərbaycan ədəbi mühitindəki xüsusi çəkisini bu şəkildə elmi və poetik dillə ifadə etmişdir. 

 

◼ Mənəvi ucalıq və təvazökarlıq

Görüş əsnasında Xalq şairi Zəlimxan Yaqub, Sərraf Qasımın öz sənət qüdrətinə rəğmən indiyə qədər niyə rəsmi fəxri ad almaması və geniş ictimaiyyətə tanıdılmaması ilə maraqlanır. O, ustadın rəsmi şəkildə qiymətləndirilməsi üçün Mədəniyyət Nazirliyi və digər aidiyyəti qurumlar qarşısında hər cür köməkliyi göstərməyə hazır olduğunu bildirir. Lakin Sərraf Qasım dünya malına və şan-şöhrətə olan biganəliyini, əsl sənətkar təvazökarlığını nümayiş etdirərək Xalq şairinə belə cavab verir:  “Mən şan-şöhrəti, ad-sanı və mənəmliyi sevmirəm. Ona görə də bu işlərin dalınca düşməmişəm, hər şeyi zamanın axarına buraxmışam. Məgər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə adı qızıl hərflərlə düşmüş Aşıq Ələsgər kimi aşıq və şairlərimizin hər hansı bir fəxri adı olubmu? Tarix özü hər şeyi nizamlayacaq. Əsas odur ki, mən istəyirəm mənim qiymətimi və mükafatımı Allah özü versin”.

Ustadın bu cavabı Zəlimxan Yaqubu bir daha heyrətləndirir və onda Sərraf Qasım şəxsiyyətinə qarşı daha böyük bir rəğbət oyadır. Daha sonra Sərraf Qasım öz keçdiyi çətin, lakin şərəfli həyat və yaradıcılıq yolu barədə Zəlimxan Yaquba ətraflı məlumat verir, Naxçıvan mühitindəki aşıq sənətinin özəlliklərindən bəhs edir.

Bu unudulmaz ilk görüşün sonunda Xalq şairi Zəlimxan Yaqub ustad Sərraf Qasıma öz imzası və səmimi arzuları ilə “Mən bir dağ çayıyam” adlı şeirlər kitabını bağışlayaraq ustad sənətkara olan sonsuz ehtiramını bir daha nümayiş etdirir. Bu səmimi ünsiyyətdən sonra Sərraf Qasım Bakıda olduğu müddətdə bir neçə dəfə Xalq şairinin evində qonaq olur və onlar arasında sazlı-sözlü, elmi-ədəbi söhbətlər yenə də beləcə davam edir.

  

✦ ▬▬▬ ✦ ▬▬▬ ✦

⚠️ DİQQƏT: 
Aşağıdakı sayta daxil olmaqla Sərraf Qasımın həyatı və yaradıclığı barədə, onun yaratdığı aşıq məktəbi və ədəbi məktəb haqqında daha ətraflı məlumatlar əldə etmək mümkündür: 
wwwSarrafQasim ➤