PROFESSOR HƏSƏN MİRZƏNİN SƏRRAF QASIM HAQQINDA SƏSLƏNDİRDİYİ FİKİRLƏR

✅ HƏSƏN MİRZƏ

Azərbaycanın Əməkdar elm xadimi, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin sabiq deputatı, dilçi-türkoloq, tədqiqatçı-yazıçı, filologiya elmləri doktoru

✦─── ✦─── ✦

Professor Həsən Mirzənin Sərraf Qasım haqqında səsləndirdiyi fikirlər  

(Professor Həsən Mirzənin Sərraf Qasımla görüşü) 

✦─── ✦─── ✦

Azərbaycanın Əməkdar elm xadimi, Milli Məclisin sabiq deputatı, dilçi-türkoloq, tədqiqatçı-yazıçı, filologiya elmləri doktoru professor Həsən Mirzə Sərraf Qasım yaradıcılığını dərindən araşdıran, onun həm sənətkar qüdrətinə, həm də mənəvi ucalığına yüksək qiymət verən tədqiqatçı alimlərdən biri olmuşdur. Uzun müddət ustadın sənət sorağında olan alimin bu axtarışları 2006-cı ildə öz bəhrəsini vermiş, elm və sənət dünyasının bu iki nəhəng simasının tarixi görüşü baş tutmuşdur.

 

◼ Görüşə gedən yol: Elmi maraqdan doğan səmimiyyət

Həsən Mirzə Sərraf Qasımın poeziyasına, xüsusən də onun dini-irfani mövzulu şeirlərindəki dərinliyə olan heyranlığı səbəbindən dəfələrlə onu arayıb-axtarmış, ustadla şəxsən görüşmək niyyətində olmuşdur. Nəhayət, 2006-cı ilin aprel ayında sənətkarın Bakıda yaşayan oğlu Əyyubun əlaqə nömrəsini tapıb, onunla əlaqə saxlamağa müvəffəq olan alim: “Məni təcili surətdə Sərraf Qasımla görüşdür” — deyə öz səmimi xahişini bildirmişdir. 

Sərraf Qasımın bir həftəyə kimi Bakıya gələcəyini öyrənən Həsən Mirzə onları M.Ə.Rəsulzadə (keçmiş Vorovski) qəsəbəsində yerləşən öz evinə qonaq dəvət etmişdir. Sərraf Qasımın oğlu Əyyub öz xatirələrində bildirir ki, professor Həsən Mirzə bu görüşün reallaşması üçün böyük şövqlə can atır və ustadla üz-üzə gələcəyi məqamı səbirsizliklə gözləyirdi.  

Beləliklə, 05 may 2006-cı il tarixində baş tutan bu tarixi görüş Azərbaycanın iki müxtəlif bölgəsinin — Dərələyəz və Naxçıvanın saz-söz mədəniyyəti və folklor irsi arasında mənəvi qardaşlıq bağlarını daha da möhkəmləndirən tarixi bir hadisə kimi yaddaşlarda qalır. Həsən Mirzə Sərraf Qasımı çox böyük ehtiramla, sanki, uzaq keçmişdə yaşamış dəyərli bir tarixi şəxsiyyəti öz evində ağırlayırmış kimi dərin hürmətlə qarşılayır.

Evində ustadı sazlı-sözlü söhbətlərlə qonaq edən Həsən Mirzə, Sərraf Qasımla yaxından tanış olduqdan sonra sənətkarı Azərbaycanın tanınmış və ad-san qazanmış şairləri ilə eyni sırada dayanan nəhəng bir sima kimi xarakterizə edir. O, ustadın təkcə şairlik istedadına deyil, həm də onun klassik elmlərə, xüsusən də Quran və irfan elminə dərindən bələd olmasına valeh olduğunu nümayiş etdirir. 

 

◼ Arxivlərin yaddaşı: Dərələyəz folklorunda tapılan Sərraf Qasım irsi

Həsən Mirzə ömrünün böyük bir hissəsini Dərələyəz folklorunun toplanmasına, sistemləşdirilməsinə və ensiklopediya halına salınmasına həsr etmişdir. Alim, ustadla söhbət əsnasında arxiv araşdırmaları zamanı qarşılaşdığı heyrətamiz və bir o qədər də mənəvi dəyəri olan bir hadisəni nəql edir. O, apardığı araşdırmalar zamanı Dərələyəz sənətkarlarına aid olmayan materialları adətən kənara qoysa da, rast gəldiyi bir əlyazma dəftərinin mənəvi cazibəsi və bədii möhtəşəmliyi qarşısında heyrətini gizlədə bilməyərək, bu dəyərli irsi görməzdən gəlməyin qeyri-mümkünlüyünü belə ifadə edir: “Mən hazırladığım bu yeni kitabı sırf Dərələyəz sənətkarlarına və folkloruna həsr etmişəm. Arxiv materiallarını oxuyub incələyərkən digər bölgələrin sənətkarlarına aid materiallarla qarşılaşarkən onların hamısını bir kənara qoymuşam. Lakin bir istisnaya məcbur olmuşam. İndi sizə bir şey göstərəcəm...” Bu sözlərdən sonra professor stolun üzərinə arxivindən tapdığı qalın bir əlyazma dəftərini qoyur. Vaxtilə Dərələyəzli aşıqlarla yaxından yaradıcılıq əlaqələri qurmuş və onlarla səmimi dostluq etmiş Sərraf Qasım dəftəri görən kimi böyük bir təəccüblə belə deyir: “Axı bu mənim dəftərimdir! Öz xəttimlə yazdığım orijinal əlyazmamdır! Bu dəftər haradan gəlib sizə çatıb?”

Həsən Mirzə həmin itmiş xəzinənin tapılma sirrini ustadın diqqətinə belə çatdırır: “Bu dəftəri də mən Dərələyəz aşıqlarının arxivindən tapmışam. Sizin dəftərinizi oxuyandan sonra anladım ki, buradakı dastanları və şeirləri hazırladığım ensiklopediyaya daxil etməsəm, özümü ağır bir günaha batmış kimi sayacam. Ona görə də sizinlə görüşüb, sizin bu hikmətli sözlərinizi də hazırladığım yeni kitaba salmaq üçün şəxsən sizdən halallıq almaq və bu xoş xəbəri sizə çatdırmaq qərarına gəldim”.

Sərraf Qasım gənclik illərində yazıb aşıqlara əmanət etdiyi, lakin sonradan özündə surəti qalmayan bu dəyərli arxivin illər sonra tanınmış bir alim tərəfindən qorunub saxlanılmasından dərin mütəssir olur. Məlum olur ki, bu əlyazmalarda ustadın hələ gənclik illərində qələmə aldığı, sonradan xalq arasında dildən-ağıza keçərək geniş yayılan “Sərraf Qasım və Molla Hüseyn” və “Sərraf Qasım və Dəli Kür” kimi möhtəşəm dastanların orijinal variantları yer alıb.

Ustad uzaq illərin bu əvəzsiz əmanətini aşkarladığı və ləyaqətlə qoruduğu üçün professor Həsən Mirzəyə öz sonsuz minnətdarlığını bildirir. Dastanlarının ensiklopedik folklor nəşrinə salınması üçün alimə səmimi qəlbdən öz xeyir-duasını və halallığını verərək, belə deyir: “Mənim bu cür yüzlərlə dəftərlər və əlyazmalarım olub ki, indi heç özümdə də onların surəti yoxdur. Azərbaycanımızın gözəl bölgələrinə gedib harada nə yazmışamsa elə orada da qalıb. Belə əlyazmalar və dəftərlərimin əksəriyyətini aşıqlar məndən xahiş edib alıblar ki, üzünü köçürüb sonra mənə geri qaytarsınlar. Ancaq sonradan həmin dəftərlərin geri qaytarılması unudulub. Bu dəftər də elə o dəftərlərdən biridir, o uzaq illərin yadigarıdır”.

 

◼ Sərraf Qasım dühasına elmi ehtiram

Professor Həsən Mirzə Sərraf Qasımın yaradıcılığındakı füsunkarlığa — onun həm dərin irfani-fəlsəfi şeirlərinə, həm də “Sərraf Qasım və Molla Hüseyn”, “Sərraf Qasım və Dəli Kür” kimi real hadisələrə söykənən, lakin ilahi hikmətlə yoğrulmuş dastanlarına heyran qalmışdır. Alim, ustadın dastan janrına gətirdiyi yeni nəfəsi, onun mürəkkəb qıfılbəndləri və dini sual-cavabları aşıq sənətinin klassik qanunları daxilində necə məharətlə işlətdiyini çox yüksək qiymətləndirmişdir.

Sərraf Qasımı Azərbaycan ədəbiyyatının “canlı xəzinəsi” hesab edən professor, bu zəngin irsin dövlət səviyyəsində qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün böyük bir vətənpərvərlik təşəbbüsü ilə çıxış edərək, ona belə demişdir: “Siz Naxçıvana gedib, öz şəxsi arxivinizdə olan bütün şeirlər və dastanlarınızı toplayıb mənə gətirin. Mən sizin bu misilsiz əsərlərinizn hamısının dövlət tərəfindən yüksək səviyyədə çap olunmasını təmin edəcəm. Mən bunu etməyi özümə borc bilirəm. Azərbaycan aşıq ədəbiyyatı üçün bu çox vacibdir”.

Sərraf Qasım isə alimin bu humanistliyinə və elmi qədirşünaslığına qarşı öz fitri təvazökarlığını nümayiş etdirərək, yaradıcılığının kəmiyyət və keyfiyyət baxımından nə dərəcədə geniş olduğunu, onları qaydaya salmağın böyük zaman tələb etdiyini kövrək bir səmimiyyətlə qeyd edərək, belə cavab verir: “Əsərlərimin həcmi çoxdur, onların böyük hissəsi hələ əlyazma şəklindədir, bəziləri hələ dağınıq haldadır. Onları qaydaya salmaq, yenidən köçürmək üçün uzun bir zamana ehtiyac var. Əgər əcəl imkan versə, ömür vəfa etsə, inşallah bunu da edərəm”.

 

◼ Tarixi avtoqraf: “Azərbaycan xalqının təkrarsız şair oğlu”

Həmin görüşün sonunda professor Həsən Mirzə özünün “Mən necə unudum belə dərdimi” adlı şeirlər kitabını Sərraf Qasıma hədiyyə edir. Hədiyyə edilən həmin kitabın üzərindəki bu avtoqraf sıradan bir “ürək sözləri” kimi deyil, nüfuzlu bir elm xadiminin ustad sənətkarın yaradıcılıq qüdrətinə verdiyi ən ali elmi status və mənəvi xasiyyətnamə kimi yadda qalır: “Azərbaycan xalqının təkrarsız şair oğlu, söz sərrafı, söz xiridarı, gözəl qoşmalar, gəraylılar, təcnislər, müxəmməslər, qıfılbəndlərin müəllifi, neçə-neçə şairləri, aşıqları və din xadimlərini mat qoyan Sərraf Qasıma – Azərbaycanın vətənpərvər və sənətkar oğluna ən xoş arzularla təqdim edirəm”.

Professor Həsən Mirzənin Sərraf Qasımı “Azərbaycan xalqının təkrarsız şair oğlu” kimi vəsf etməsi və onun yaradıcılığının cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini — şairindən aliminədək hər kəsi heyrətdə qoyduğunu xüsusilə vurğulaması, ustadın sənətinin misilsizliyindən doğan bir həqiqət idi. Alimin bu ali münasibəti Sərraf Qasımın Azərbaycanın çağdaş aşıq poeziyasında yeni bir ədəbi məktəb yaratmasının, öz dəst-xətti ilə silinməz bir iz qoymasının mənəvi möhrü idi. Alim, sənətkarın şeirlərindəki irfani hikməti və bədahətən söz demək qüdrətini çağdaş Azərbaycan ədəbi fikrinin əlçatmaz zirvəsi kimi dəyərləndirirdi.

Bu tarixi sənədli təmasdan bir neçə ay sonra Həsən Mirzənin müəllifliyi ilə “Dərələyəz folkloru” ensiklopediyasının 8-ci cildi (Bakı, “Elm”, 2006) işıq üzü görür. Həmin sanballı nəşrdə Sərraf Qasımın “Cəfər və Fətullah dastanı”, “Sərraf Qasım və Molla Hüseyn dastanı” və “Sərraf Qasım və Dəli Kür dastanı” adlı dastanlarının geniş şəkildə təqdim edilməsi, ustadın adının və irsinin milli sənət tariximizə əbədi surətdə həkk olunmasına səbəb olur.

 

✦ ▬▬▬ ✦ ▬▬▬ ✦

⚠️ DİQQƏT: 
Aşağıdakı sayta daxil olmaqla Sərraf Qasımın həyatı və yaradıclığı barədə, onun yaratdığı aşıq məktəbi və ədəbi məktəb haqqında daha ətraflı məlumatlar əldə etmək mümkündür: 
wwwSarrafQasim ➤