AŞIQ HÜSEYN SARAÇLININ SƏRRAF QASIM HAQQINDA SƏSLƏNDİRDİYİ FİKİRLƏR

✅ Aşıq HÜSEYN SARAÇLI 

Azərbaycanlı ustad aşıq, Borçalı aşıq məktəbinin görkəmli nümayəndəsi 

✦─── ✦─── ✦

Aşıq Hüseyn Saraçlının Sərraf Qasım haqqında səsləndirdiyi fikirlər 

✦─── ✦─── ✦

Məlum olduğu kimi Azərbaycan aşıq sənətinin müasir dövrdə ən populyar nümunələrindən birinə çevrilmiş “Sərraf Qasım və Hüseyn Saraçlı” dastanı (yaxud “Aşıq Hüseyn Saraçlının Naxçıvan səfəri”), iki böyük sənətkarın mənəvi dialoqunu tarixiləşdirən bədii bir abidədir. Dastanın əsas qəhrəmanlarından biri olan ustad Aşıq Hüseyn Saraçlı, əsərin təşəkkül tapdığı dövrdə o zamanlar 30 yaşında olan, gənc və istedadlı bir şair kimi tanınan Sərraf Qasımın həm şəxsiyyəti, həm də erkən yaradıcılıq nümunələri haqqında son dərəcə qiymətli, ustad xeyir-duası mahiyyətində fikirlər səsləndirmişdir. Ustad Aşıq Hüseyn Saraçlının görkəmli şair Sərraf Qasımın sənət fədakarlığı və bənzərsiz yaradıcılıq dünyası haqqında səsləndirdiyi bu dəyərli fikirlər, hər iki sənətkarın mənəvi sirdaşlığının yadigarı olan səmimi məktublaşmalar, habelə “Sərraf Qasım və Hüseyn Saraçlı” dastanının bədii-fəlsəfi konteksti əsasında sistemləşdirilərək hazırlanmışdır.

Qeyd edək ki, sözügedən dastanın tərtibçi müəllifi, yəni dastan tərkibindəki süjet xəttini müəyyən edən və şeirləri toplayaraq vahid bədii forma halına salan şəxs məhz Sərraf Qasımın özü olmuşdur. Bu dastan, 1970-ci ildə Borçalı və Naxçıvan sənət ənənələrini bir araya gətirən tarixi görüşü bədiiləşdirərək, Aşıq Hüseyn Saraçlı və Sərraf Qasım arasındakı sarsılmaz mənəvi qardaşlığın, dərin ruhani bütövləşmənin və sənətkar həmrəyliyinin əbədi salnaməsinə çevrilmişdir.

◼ Məktublardan süzülən ali qiymət və səmimi etiraflar

Sərraf Qasım dastanın ilkin versiyasını tamamlayaraq xüsusi bir məktubla birlikdə Aşıq Hüseyn Saraçlıya təqdim etdikdən sonra, ustad sənətkar 11 fevral 1972-ci il tarixdə ona ünvanladığı cavab məktubunda həm bir dost, həm də bir sənət fədaisi kimi öz dərin minnətdarlığını və heyranlığını belə ifadə etmişdir:

“Əzizim Qasım! Dastanı aldım, oxudum, çox şad oldum. Çox sağol ki, gələcək tariximiz sənin yadına düşüb, onu başdan yazırsan. Çox razıyam. Böyük zəhmət çəkibsən… Qardaş, bu dastanı hazırlamaqla, sən inşallah tarixə düşdün. Vallah, çox sağol. Mən sənə tam beşlik qiymət verirəm. Bütün uşaqlara, yəni şagirdlərimə və bütün aşıqlara danışacam bunu, xatircəm ol”.

 

Hüseyn Saraçlı tərəfindən verilən bu yüksək qiymət fərdi bir rəğbətin hüdudlarını aşaraq, Naxçıvan ədəbi mühitində formalaşmaqda olan Sərraf Qasım məktəbinin ideoloji və mənəvi bünövrəsinin təsdiqi kimi dəyərləndirilməlidir. Bu ilk tarixi yazışmadan sonra sənətkarlar arasında əsərin bədii mükəmməlliyini artırmaq məqsədilə intensiv yaradıcılıq ünsiyyəti davam etmiş, məktublar və şifahi söhbətlər vasitəsilə dastan üzərində iş daha da dərinləşdirilmişdir. Sərraf Qasıma göndərdiyi növbəti məktublarda Aşıq Hüseyn Saraçlı bu əsərin klassik dastanlar sırasına daxil olacağına dair sarsılmaz inamını və şairin qazandığı mənəvi ucalığı belə vəsf etmişdir:

“Qasım can, məlumun olsun ki, ikinci məktubunu aldım, çox şad oldum, Allah səni şad eləsin. Dastanı daha da gözəlləşdiribsən. Belə də olmalı idi… Necə ki, 'Qarani və Xəstə Həsən' dastanı dillərdə danışılır, səninki də danışılacaq. Allah qoysa, yaxşı olacaq… Adam var ki, milyon da xərcləsə, adı tarixə düşmür. Sən özün üçün çox böyük bir şərəf bil, çox böyük bir qazanc bil ki, 'Aşıq Hüseyn Saraçlının Naxçıvan səfəri' dillərdə dastan olacaq. Bizim bu dastanımız belə olacaq. Sən artıq tarixə düşdün. Bunu sənə Allah qismət etdi”. 

 

“Kimliyin nəzərə almaz bu dünya,

Yendirər məzara birbaşa bizi.

Hər zaman oxunar bu dastanımız,

Bu dünya yaşadar həmişə bizi”.

  

◼ Sərraf Qasımın əsl “söz sərrafı” kimi təqdim olunması

Sərraf Qasımın təxəllüsünün mahiyyətinə uyğun olaraq, Aşıq Hüseyn Saraçlı onu sözü zərgər dəqiqliyi ilə seçən, kəlmələri hikmət tərəzisində çəkən bir sənətkar kimi dəyərləndirir. O, Sərraf Qasımın şeirlərində hər kəlmənin ölçülüb-biçildiyini, sözlərin inci və gövhər kimi seçildiyini vurğulayır.

 

“Hər beyiti inci kimi düzülən,

Kəlmələri gövhər kimi süzülən”.

 

Bu qiymətləndirmə Aşıq Hüseynin Sərraf Qasımı öz səviyyəsində, kamil bir söz ustası kimi qəbul etdiyini sübut edir.

 

◼ Sərraf Qasımın ali mərtəbəli bir sənətkar kimi dəyərləndirilməsi

Sərraf Qasımın verdiyi dini-irfani suallar və səsləndirdiyi dərin mənalı qıfılbəndlər onun sıradan bir qələm sahibi olmadığını ustadın nəzərində qətiyyətlə təsdiqləyir. Aşıq Hüseyn Saraçlı bu dərinliyi görərək Sərraf Qasımı haqq yolunu tanıyan, “eşq cam”ından içmiş və mənəvi mərtəbələrdə yüksəlmiş bir arif kimi təqdim edir.

 

“Haqq əlindən eşqin camın içəndə,

Aliyidin, mərtəbədə başıydın”.

 

Bu beyt göstərir ki, Aşıq Hüseyn Sərraf Qasımı təkcə söz deyən yox, irfan yolunu keçmiş, ruhən kamilləşmiş bir şəxsiyyət kimi tanıyır.

 

◼ Sərraf Qasımın vüqarlı bir sənətkar kimi vəsf edilməsi

Ustad Hüseyn Saraçlı Sərraf Qasımın yaradıcılıq enerjisini və insani duruşunu təbiət hadisələri ilə müqayisə edərək onun sənətinin təsir gücünü belə vəsf edir:

 

“Şair vüqarından, yaz dilə gəlir,

Çörək dilə gəlir, duz dilə gəlir”.

 

Bu misralarda Sərraf Qasımın “vüqarı” sadəcə fərdi bir xüsusiyyət kimi deyil, ətraf aləmə, hətta cansız təbiətə can verən, bahar təravətini (yazı) gətirən bir qüvvə kimi təqdim olunur. “Yazın dilə gəlməsi” şairin sözündəki təravəti və bahar müjdəsini simvolizə edirsə, “çörəyin və duzun dilə gəlməsi” onun yaradıcılığının xalqın mənəvi ruzisinə, süfrəsinin bərəkətinə və milli dəyərlərinə nə qədər bağlı olduğunun bədii ifadəsidir. Ustad burada Sərraf Qasımı sadəcə söz ustası kimi deyil, xalqın mənəvi bütövlüyünü səsə gətirən bir el ağsaqqalı və şairi kimi vəsf edir.

 

◼ Sərraf Qasımın qardaşlıq zirvəsində xarakterizə olunması

Ustad Aşıq Hüseyn Saraçlı Sərraf Qasımı özünə mənəvi tərəfdaş seçərək, aralarındakı bağı aşıq sənətinin ən yüksək irfani məqamı olan “buta” anlayışı ilə möhkəmləndirir:

 

“İkimizə verilibdir buta bir,

Ya indi, ya sonra, söylər 'du ta' bir.

Hər kəs bizə deyər ana, ata bir,

Oxşadar qardaşa, sirdaşa bizi”.

 

Dastanın ən yüksək fəlsəfi məqamlarından biri ustadın Sərraf Qasımla özü arasında qurduğu bu mənəvi eynilikdir. Bu, klassik irfan və aşıq yaradıcılığında ən ali mərtəbə sayılan ilahi vergi — “buta” anlayışı ilə möhürlənir. Hüseyn Saraçlı bəyan edir ki, onlar fərqli bölgələrin (Borçalı və Naxçıvan) sənətkarları olsalar da, mənşə etibarilə eyni mənəvi bulaqdan su içmişlər. Fars dilində “iki dənə/qoşa” mənasını verən “du ta” ifadəsi ilə ustad vurğulayır ki, zaman və məkan bu iki sənətkarı heç vaxt ayıra bilməyəcək, onlar tarix boyu qoşa sədalanacaq və həmişə birgə xatırlanacaqlar.

Ustadın nəzərində bu bağ sadəcə sənət yoldaşlığı deyil, qan və ruh qardaşlığı səviyyəsindədir. O, bədii şəkildə ifadə edir ki, hər iki sənətkarın yaradıcılıq üslubu, xalq qarşısındakı xidməti və insani keyfiyyətləri o qədər yaxındır ki, kənardan baxanlar onları eyni valideynin övladları, eyni mənəviyyatın daşıyıcıları kimi qəbul edəcəklər.

Bu bənd, Sərraf Qasımın şəxsiyyətinə verilən ən ali qiymət olmaqla yanaşı, ustadın öz həmkarının mənəvi ucalığına vurduğu sarsılmaz bir “əbədiyyət möhürüdür”. Sərraf Qasımın bu dastanı qələmə alaraq ustadın ömrünü salnaməyə çevirməsi, ustadın isə qarşılığında şairə öz “sirdaşı” və “qardaşı” kimi qucaq açması Azərbaycan dastan yaradıcılığında bənzərsiz bir mənəvi vəhdət nümunəsidir. Bu, Sərraf Qasımın ustadın gözündə nə qədər doğma, etibarlı və ali məqamlı bir sənətkar olduğunun ən səmimi təsdiqidir.

 

Beləliklə, Aşıq Hüseyn Saraçlının bu uzaqgörən və səmimi etirafları, Sərraf Qasımın hələ gənc yaşlarından ustadlıq mərtəbəsinə ucaldığının və Azərbaycan söz sənətində özünəməxsus bir Sərraf Qasım məktəbi yaratdığının ən böyük tarixi təsdiqi kimi əbədiləşdi.

✦ ▬▬▬ ✦ ▬▬▬ ✦

⚠️ DİQQƏT: 
Aşağıdakı sayta daxil olmaqla Sərraf Qasımın həyatı və yaradıclığı barədə, onun yaratdığı aşıq məktəbi və ədəbi məktəb haqqında daha ətraflı məlumatlar əldə etmək mümkündür: 
wwwSarrafQasim ➤